PEDAGOGICZNA
BIBLIOTEKA WOJEWÓDZKA

Patronka roku 2025
Patronka Małopolskiego Konkursu Recytatorskiego „Spotkanie ze słowem pięknym i prawdziwym”

„Łatwo się skaleczyć
Każdym z nas, jak kawałkiem stłuczonego lustra!”

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

 

Serdecznie zapraszamy do zapoznania się z informacjami na temat życia i twórczości Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, której 80. rocznica śmierci przypadła 9 lipca. Przygotowaliśmy dla Państwa propozycje literatury ze zbiorów Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej oraz pomocnicze materiały edukacyjne dostępne w Internecie. Zapraszamy!

 

Bibliografia podmiotowa ze zbiorów PBW (wybór):

1. Dramaty. T. 1 / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ; zebrała i oprac. Anna Bolecka ; wstępem opatrzył Stefan Treugutt. - Warszawa : "Czytelnik", 1986.
2. Dramaty. T. 2 / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ; zebrała i oprac. Anna Bolecka ; wstępem opatrzył Stefan Treugutt. - Warszawa : "Czytelnik", 1986.
3. Listy do przyjaciół i korespondencja z mężem (1928-1945) / Maria z Kossaków Jasnorzewska ; oprac. i wyd. Kazimierz Olszański. - Kraków : Wydawnictwo "Kossakiana", 1998.
4. Mam oczy na skrzydłach / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ; wiersze wybrał i posł. opatrzył Robert Stiller ; z reprodukcjami malarstwa Małgorzaty Krasuckiej. - Warszawa : "Nasza Księgarnia", 1989.
5. Ostatnie notatniki ; Szkicownik poetycki II / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. - Toruń : "Algo", 1993.
6. Pocałunki / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ; oprac. graf. Anna Tworkowska-Barankiewicz. - Warszawa : Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek, 1985.
7. Tańczący koliber / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ; [wyboru dokonała Maria Józefacka]. - Warszawa : "Iskry", 1988.
8. Wiersze / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ; wybór i wstęp Stefana Flukowskiego. - Wyd. 3. - Warszawa : Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981.
9. Wojnę szatan spłodził : zapiski 1939-1945 / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska (Maria Kossak-Jasnorzewska) ; zebrał Rafał Podraza. - Warszawa : Agora, 2012.
10. Wybór poezji / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ; oprac. Jerzy Kwiatkowski. - Wyd. 4. - Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980.

 

Bibliografia przedmiotowa ze zbiorów PBW (wybór):

1. Klan Kossaków / Marek Sołtysik. - Wydanie I. - Warszawa : Arkady, 2018.
2. Kossakowie : biały mazur / Joanna Jurgała-Jureczka. - Wydanie I. - Poznań : Zysk i S-ka Wydawnictwo, © 2018.
3. Maria i Magdalena / Magdalena Samozwaniec ; il. Antoni Uniechowski. - Kraków : Wydawnictwo Literackie, 1956.
4. Nieznane losy autorów lektur szkolnych : wstydliwe tajemnice mistrzów pióra / Sławomir Koper ; ilustracje współczesne Jan Tatura. - Warszawa : Fronda, 2020.
5. Wojciech Kossak : opowieść biograficzna / Maja i Jan Łozińscy ; [współpraca: Katarzyna Kucharczuk]. - Warszawa : WN PWN, cop. 2016.
6. Wpływowe kobiety Drugiej Rzeczypospolitej / Sławomir Koper. - Warszawa : Bellona, copyright 2011.
7. Zakopane artystek / Natalia Budzyńska. - Wydanie 1. - Kraków : Znak, 2024.
8. Zalotnica niebieska / Magdalena Samozwaniec. - Wyd. 2. - Szczecin : "Glob", 1988.

 

Nagrania poezji dostępne w PBW (wybór):

1. Aerolit [Dokument dźwiękowy] / Piotr Dziemski, Andrzej Nowak, Jacek Gazda, Sławomir Piwowar. - Warszawa : Polskie Radio : Polskie Nagrania-Muza, 2003.
2. Ewa Demarczyk śpiewa piosenki Zygmunta Koniecznego [Dokument dźwiękowy] / Orkiestra Polskiego Radia ; Stefan Rachoń, dyr. - Warszawa : Polskie Nagrania-Muza, 2005.
3. Marionetki [Dokument dźwiękowy] / Czesław Niemen, Apostolis Anthimos, Andrzej Przybielski, Helmut Nadolski, Jerzy Piotrowski, Józef Skrzek. - Warszawa : Polskie Radio : Polskie Nagrania-Muza, 2003.

 

Materiały pomocnicze dostępne w Internecie (wybór)

Materiały biograficzne:

1. Lilka Kossak, czyli Maria Pawlikowska-Jasnorzewska
2. Literackie ciekawostki # 5. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska
3. Książka z plecaka Maria Pawlikowska-Jasnorzewska
4. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: opowiada Ola Korczak Wolne Lektury Wakacyjna Szkoła Poezji 2023 8/12

Scenariusze lekcji:

1. Bohaterki liryczne wierszy Nike i Miłość Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej wobec straconego uczucia
2. Laura i Filon Marii Pawlikowskiej Jasnorzewskiej jako nawiązanie do sielanki oświeceniowej
3. Literatura jako język miłości
4. Nie widziałam cię już od miesiąca... - liryka miłosna Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej
5. O przewrotnej naturze kobiecych pragnień w wierszu Marii Pawlikowskiej Jasnorzewskiej Złote myśli kobiety
6. Poezja kobieca bliska Skamandra. Cykl poetycki Dancing Marii Pawlikowskiej Jasnorzewskiej
7. Róże dla Safony. Liryczny dialog Marii Pawlikowskiej Jasnorzewskiej z największą poetką starożytnej Grecji
8. Świat przeżyć kobiety w poezji Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej
9. Maria Pawlikowska Jasnorzewska - poetka miłości - quiz

Interpretacje poezji:

1. 1996 ICH TROJE - PRAWO | TELEDYSK (OFFICIAL VIDEO)
2. Polska poezja.pl
3. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska Bez ciebie
4. Marysia Sadowska - Pocałunki
5. sanah - Pocałunki (M. Pawlikowska-Jasnorzewska)
6. sanah, Katarzyna Nosowska - Ofelia (M. Pawlikowska-Jasnorzewska)

 

Biografia

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska to wybitna polska poetka i dramatopisarka XX wieku, zwana polską Safoną. Pochodziła ze słynnego rodu artystycznego Kossaków. Malarstwem zajmował się dziadek Juliusz, ojciec Wojciech i brat Jerzy, zaś młodsza siostra, Magdalena, była satyryczką. Bliscy nazywali Marię Marylką, co szybko skrócono do Lilki.

Maria odebrała gruntowne, humanistyczne wykształcenie domowe, posiadała znajomość kilku języków obcych, była też wolną słuchaczką krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Ćwiczyła balet, malowała i grała na fortepianie. Kossakówka, jej dom rodzinny, był salonem artystycznym i intelektualnym Krakowa, gościli w nim m.in. H. Sienkiewicz, I.J. Paderewski czy W. Lutosławski. Ta artystyczna atmosfera domu miała wielki wpływ na zainteresowania i wybory życiowe Marii.

Była trzykrotnie zamężna. Pierwsze małżeństwo, z oficerem armii austriackiej Władysławem Bzowskim, było krótkie, nieudane i zakończyło się unieważnieniem; drugie z Janem Henrykiem Gwalbertem Pawlikowskim zawarte zostało z wielkiej miłości i choć również zakończyło się niepowodzeniem, to w czasie jego trwania powstały najpiękniejsze, najbardziej znane wiersze poetki. Trzecim mężem Marii był Stefan Jasnorzewski, oficer lotnictwa, z którym zamieszkała w Warszawie, a po wybuchu drugiej wojny światowej - w Anglii. Związek ten trwał aż do śmierci poetki w 1945 roku i choć przyniósł jej upragnioną stałość w uczuciach, wsparcie oraz opiekę, to jednocześnie przypadł na najtrudniejszy, emigracyjny okres w życiu poetki.

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska debiutowała w 1922 roku tomikiem wierszy Niebieskie migdały, kolejny tomik pt. Różowa magia ukazał się w r. 1924 , a najsłynniejszy pt. Pocałunki w 1926 roku. Pierwszy okres jej twórczości charakteryzuje zachwyt nad życiem, urodą świata, sztuką. W wierszach jest optymizm, ironia, wdzięk i lekkość, stopniowo pojawiają się także motywy kobiety nieszczęśliwie zakochanej i odrzuconej oraz lęku przed upływem czasu i utraty urody.

Drugi okres twórczości zamyka się w latach 1928 – 1939, a więc trwa do wybuchu wojny. Otwiera go tomik Leśna natura. W poezji następuje przesunięcie akcentu z erotyki na spirytyzm, katastrofizm, przyrodę, przy czym natura jest przedstawiana dwojako - jako wspaniała i majestatyczna oraz nieprzyjazna i groźna, bo skazująca człowieka na starzenie się, przemijanie i brzydotę. W sztukach teatralnych Mrówki oraz Szofer Archibald autorka podejmuje skandalizujące w tamtym czasie tematy aborcji oraz związków pozamałżeńskich. W 1938 r. publikuje swój najsłynniejszy dramat Baba-Dziwo, będący satyryczną krytyką państwa totalitarnego. We wszystkich swoich dramatach Pawlikowska-Jasnorzewska porusza kwestie społeczne i obyczajowe (feministyczne). Jest bardzo aktywna pisarsko. Wydaje dużo i zamieszcza swoje utwory również w czasopismach, m.in. w „Skamandrze”, „Bluszczu”, „Wiadomościach Literackich”, „Tygodniku Ilustrowanym”, „Czasie” czy „Gazecie Polskiej”. Współpracuje z Polskim Radiem jako autorka słuchowisk radiowych. Jest członkiem PEN Clubu, a w 1935 roku zostaje nagrodzona Złotym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury. Ukoronowaniem sukcesów zawodowych jest literacka Nagroda Miasta Krakowa, którą otrzymuje w 1937 r.

Trzeci okres twórczości trwa od ucieczki pisarki z Polski we wrześniu 1939 roku do śmierci w roku 1945. Jest to najtrudniejszy czas - rozpada się dotychczasowy świat, umierają rodzice, następuje załamanie kariery pisarskiej i pojawia się śmiertelna choroba. Pawlikowska-Jasnorzewska czuje się na emigracji wykorzeniona, bezdomna i bardzo samotna. Mieszka w hotelu w Blackpool, podczas gdy mąż – lotnik, jest na wojnie. Jest jednak zupełnie nieprzystosowana do życia w pojedynkę, brakuje jej towarzystwa, wygód, pieniędzy na modne stroje, fryzjera, służbę, na życie codzienne. W tym okresie pisze nieregularnie dziennik wojenny pt. Wojnę szatan spłodził : zapiski 1939-1945 oraz wydaje zbiory Róża i lasy płonące oraz Gołąb ofiarny.

Maria Pawlikowska Jasnorzewska umiera na raka w wieku 54 lat i zostaje pochowana na Cmentarzu Południowym w Manchesterze, w Wielkiej Brytanii. W 1973 roku stosowny nagrobek ufundowała Polonia angielska oraz Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie.

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska na stałe wpisana jest w kanon literatury polskiej. Zainteresowanie jej życiem oraz twórczością, szczególnie poezją, jest ciągle żywe. Wiersze poetki, adaptowane na piosenki, śpiewali m.in. Ewa Demarczyk i Czesław Niemen, a współcześnie - Maria Sadowska i Sannah.

W swoim rodzinnym Krakowie pisarka upamiętniona jest pomnikiem w kształcie sześcianu na osiedlu Poetów przy ul. Wizjonerów. Ma też swoją „niebiańską” pamiątkę - jedna z planetoid nazwana została „4140 Jasnorzewska”. Zapewne też w remontowanej obecnie Kossakówce, która w zamierzeniu ma stać się muzeum biograficznym rodu Kossaków, znajdzie się poczesne miejsce dla wyjątkowej przedstawicielki rodu, jaką niewątpliwie jest Maria Pawlikowska-Jasnorzewska.